10. **Tác động NaOCl nồng độ cao collagen**
Nghiên cứu về tác động của Natri Hypochlorite nồng độ cao đối với cấu trúc và tính chất hóa cơ của Collagen ngà răng trong nội nha hiện đại
Sự thành công của các quy trình nội nha hiện đại dựa trên sự kết hợp chặt chẽ giữa việc sửa soạn cơ học và làm sạch hóa học hệ thống ống tủy. Trong số các dung dịch bơm rửa được sử dụng, Natri Hypochlorite () đã duy trì vị thế là chất bơm rửa chính nhờ khả năng hòa tan mô hữu cơ vượt trội và đặc tính kháng khuẩn phổ rộng.1Tuy nhiên, bản chất hóa học xâm thực của, đặc biệt là khi được sử dụng ở nồng độ cao (thường từ 5% đến 6%), đặt ra những thách thức nghiêm trọng đối với tính toàn vẹn cấu trúc của ngà răng. Ngà răng không phải là một mô vô cơ thuần túy mà là một cấu trúc phức hợp bao gồm khoảng 20% trọng lượng là ma trận hữu cơ, trong đó collagen Type I chiếm đa số.4Mạng lưới collagen này đóng vai trò như một khung xương đàn hồi, cung cấp độ dẻo dai và khả năng chống lan truyền vết nứt cho răng. Khi tiếp xúc vớinồng độ cao, mạng lưới collagen này bị tấn công thông qua các phản ứng phân hủy protein phi đặc hiệu, dẫn đến hiện tượng deproteination (khử protein) sâu sắc.6Sự mất mát collagen không chỉ làm suy yếu các tính chất cơ học như sức bền gãy, mô-đun đàn hồi và độ cứng vi thể mà còn gây ra những biến đổi hóa học bề mặt cản trở sự dán dính bền vững của các vật liệu phục hồi nhựa.9Phân tích này xem xét toàn diện các cơ chế phân tử, hệ quả cơ lý và các chiến lược giảm thiểu tác động tiêu cực củanồng độ cao đối với collagen ngà răng, dựa trên các bằng chứng nghiên cứu và hướng dẫn lâm sàng mới nhất giai đoạn 2024-2025.
1. Cấu trúc vi mô của ngà răng và vai trò sinh học của khung Collagen
Để hiểu rõ tại saonồng độ cao lại có tác động tàn phá đến vậy, cần phải phân tích sâu về cấu trúc hóa mô của ngà răng. Ngà răng là một mô liên kết khoáng hóa, bao gồm khoảng 70% khoáng chất hydroxyapatite, 20% ma trận hữu cơ và 10% nước theo trọng lượng.4Collagen Type I tạo thành khung cơ bản cho ma trận hữu cơ này, với các sợi collagen được sắp xếp theo một mạng lưới đan xen chặt chẽ. Sự ổn định của cấu trúc này được duy trì bởi các liên kết chéo nội phân tử và liên phân tử, đồng thời được củng cố bởi sự hiện diện của các protein không phải collagen và các tinh thể apatite.12
Trong cấu trúc ngà răng bình thường, các sợi collagen được bảo vệ khỏi sự thoái hóa bằng quá trình khoáng hóa nội sợi (intrafibrillar) và ngoại sợi (extrafibrillar). Các tinh thể apatite bao bọc và lấp đầy các khoảng trống giữa các phân tử collagen, tạo ra một rào cản vật lý ngăn chặn các tác nhân phân hủy protein tiếp cận.12Tuy nhiên, đặc tính củalà có trọng lượng phân tử cực thấp (Da), cho phép nó thâm nhập qua các lỗ hổng siêu nhỏ trong ma trận khoáng hóa để tiếp cận các sợi collagen.7Khi khung collagen bị phá hủy, ngà răng mất đi tính dẻo dai và trở nên giòn, dẫn đến tăng nguy cơ nứt gãy răng sau điều trị nội nha.12
2. Cơ chế hóa học của sự phân hủy Collagen bởi Natri Hypochlorite
Tác động củalên collagen là một quá trình hóa học phức tạp bao gồm các phản ứng đồng thời của sự xà phòng hóa, trung hòa và đặc biệt là phân hủy protein thông qua oxy hóa và chloramination.2Khihòa tan trong nước, nó tồn tại dưới dạng cân bằng giữa axit hypochlorous () và ion hypochlorite (), tùy thuộc vào độ pH của dung dịch. Các dung dịch thương mại nồng độ cao thường có pH kiềm rất mạnh (khoảng 11-12), làm tăng khả năng hòa tan mô tủy nhưng cũng làm tăng tính xâm thực đối với protein ngà răng.17
2.1. Phản ứng Chloramination và sự đứt gãy chuỗi Peptide
Cơ chế chính của sự phân hủy collagen là phản ứng chloramination.phản ứng với các nhóm amin () của các axit amin tạo thành chuỗi peptide collagen để hình thành các hợp chất chloramine. Những chloramine này không ổn định và dẫn đến sự đứt gãy các liên kết peptide, phá vỡ cấu trúc bậc ba và bậc bốn của protein.2Quá trình này diễn ra một cách phi đặc hiệu, nghĩa là nó tấn công bất kỳ protein nào mà nó tiếp xúc, bao gồm cả mô tủy hoại tử và collagen ngà răng lành mạnh.6
2.2. Tác động oxy hóa và sự hình thành các gốc tự do
là một tác nhân oxy hóa cực mạnh. Nó phá hủy các nhóm chức năng của protein, đặc biệt là các cầu nối disulfide vốn có vai trò duy trì sự ổn định của mạng lưới collagen. Quá trình oxy hóa này giải phóng oxy và tạo ra các gốc tự do có hoạt tính cao bên trong cấu trúc ngà.9Sự tích tụ của các gốc tự do này không chỉ làm yếu đi cấu trúc sợi collagen mà còn để lại các sản phẩm phụ oxy hóa trong các ống ngà, những chất này sau đó sẽ ức chế quá trình polyme hóa của nhựa phục hồi.9
Cơ chế tác động
Mô tả chi tiết
Hệ quả đối với Collagen
Xà phòng hóa
Thủy phân các axit béo thành xà phòng và glycerol.2
Làm giảm sức căng bề mặt, giúpthâm nhập sâu hơn vào khung collagen.2
Chloramination
Phản ứng với nhóm amin tạo chloramine, phá vỡ liên kết peptide.2
Phân hủy cấu trúc protein collagen thành các đoạn peptide ngắn dễ hòa tan.2
Oxy hóa
Giải phóng oxy và gốc tự do, phá hủy các cầu nối protein.9
Phá hủy vĩnh viễn mạng lưới collagen; tạo môi trường oxy hóa ức chế dán dính.9
Trung hòa
Phản ứng của kiềm mạnh với axit amin tạo nước và muối.15
Phá vỡ các liên kết hydro và tương tác tĩnh điện trong collagen.15
3. Phân tích tác động phụ thuộc nồng độ và thời gian tiếp xúc
Mức độ nghiêm trọng của sự phân hủy collagen có mối tương quan thuận rõ rệt với nồng độ của dung dịchvà thời gian mà nó tiếp xúc với bề mặt ngà răng.1Các nghiên cứu đã sử dụng kỹ thuật quang phổ hồng ngoại biến đổi Fourier (ATR-FTIR) để định lượng tỷ lệ Amide III/Phosphate, một chỉ số cho thấy hàm lượng collagen so với thành phần khoáng chất của ngà răng.7
3.1. Hiệu ứng của các nồng độ khác nhau
Khi nồng độtăng lên, tốc độ và độ sâu của quá trình khử protein tăng lên đáng kể. Các nghiên cứu thực nghiệm trên ngà răng bò và người cho thấynồng độ thấp (khoảng 1%) chỉ gây ra những thay đổi tối thiểu ở lớp bề mặt, trong khi nồng độ cao (trên 5%) dẫn đến sự suy giảm collagen sâu và rộng.1
Nồng độ 1%:Thể hiện tác động bảo tồn nhất. Tỷ lệ Amide III/Phosphate không thay đổi đáng kể trong thời gian tiếp xúc ngắn, cho thấy khung collagen vẫn được giữ vững phần lớn.7Nồng độ 2.5%:Bắt đầu cho thấy sự hòa tan collagen rõ rệt sau 5-10 phút tiếp xúc. Đây là nồng độ thường được khuyến cáo để cân bằng giữa hiệu quả làm sạch và bảo tồn mô.1Nồng độ 5.25% – 6%:Gây ra sự sụt giảm nghiêm trọng và nhanh chóng của hàm lượng collagen. Các nghiên cứu ghi nhận sự phá hủy collagen thâm nhập sâu tới 300-400vào bên trong ngà răng.12Sự mất mát collagen ở mức độ này dẫn đến hiện tượng “ngà răng bộ xương”, nơi mà ma trận khoáng chất bị bỏ lại mà không có sự hỗ trợ của các sợi đàn hồi hữu cơ.12
– Nồng độ 1%:Thể hiện tác động bảo tồn nhất. Tỷ lệ Amide III/Phosphate không thay đổi đáng kể trong thời gian tiếp xúc ngắn, cho thấy khung collagen vẫn được giữ vững phần lớn.7
– Nồng độ 2.5%:Bắt đầu cho thấy sự hòa tan collagen rõ rệt sau 5-10 phút tiếp xúc. Đây là nồng độ thường được khuyến cáo để cân bằng giữa hiệu quả làm sạch và bảo tồn mô.1
– Nồng độ 5.25% – 6%:Gây ra sự sụt giảm nghiêm trọng và nhanh chóng của hàm lượng collagen. Các nghiên cứu ghi nhận sự phá hủy collagen thâm nhập sâu tới 300-400vào bên trong ngà răng.12Sự mất mát collagen ở mức độ này dẫn đến hiện tượng “ngà răng bộ xương”, nơi mà ma trận khoáng chất bị bỏ lại mà không có sự hỗ trợ của các sợi đàn hồi hữu cơ.12
3.2. Yếu tố thời gian và sự tích lũy tổn thương
Sự thoái hóa collagen không chỉ là vấn đề của nồng độ mà còn là của thời gian. Trong một quy trình nội nha điển hình, tổng thời gian bơm rửa có thể kéo dài từ 30 đến 45 phút. Việc tiếp xúc liên tục với5.25% trong hơn 60 phút đã được chứng minh là làm giảm đáng kể sức bền uốn và độ dẻo dai của ngà răng.24Ngược lại,1.3% không gây ra những thay đổi cơ học đáng kể ngay cả sau 4 giờ tiếp xúc, cho thấy có một ngưỡng nồng độ mà tại đó tốc độ phá hủy protein vượt xa khả năng bảo vệ của ma trận khoáng hóa.24
4. Suy giảm các tính chất cơ lý của ngà răng do mất Collagen
Sự toàn vẹn của collagen là yếu tố quyết định tính chất đàn hồi và khả năng chịu lực của răng. Khi collagen bị loại bỏ bởinồng độ cao, các tính chất cơ lý của ngà răng bị suy giảm theo nhiều hướng.
4.1. Độ cứng vi thể (Microhardness)
Sự sụt giảm độ cứng vi thể của ngà răng sau khi bơm rửa bằnglà một hiện tượng đã được xác lập chắc chắn.nồng độ cao làm xói mòn ngà gian ống tủy, dẫn đến việc mở rộng các ống ngà và làm suy yếu cấu trúc khoáng hóa bao quanh.12Một nghiên cứu đã ghi nhận rằng việc sử dụng5.25% dẫn đến sự giảm 34.1% độ cứng vi thể tại thành ống tủy, với sự ảnh hưởng đạt đến độ sâu 400.12Sự mềm hóa của ngà răng này làm cho răng dễ bị biến dạng và tạo điều kiện cho các vết nứt nhỏ hình thành trong quá trình tạo hình ống tủy bằng dụng cụ quay.
4.2. Sức bền gãy và khả năng chống nứt (Fracture Strength)
Collagen hoạt động như một cơ chế “cầu nối vết nứt” (crack bridging) quan trọng. Khi một vết nứt hình thành trong ngà răng, các sợi collagen đan xen giúp giữ các bề mặt vết nứt lại với nhau và hấp thụ năng lượng, ngăn cản vết nứt lan rộng.12Khi khung collagen bị phá hủy bởi, cơ chế bảo vệ này bị mất đi.
Thông số cơ lý
Giá trị kiểm soát (Saline)
Giá trị sau xử lý NaOCl 5.25% (30 phút)
Mức độ suy giảm
Sức bền gãy (MPa)
Giảm ~33.4%12
Độ cứng vi thể (Knoop)
Giảm 34.1%12
Mô-đun đàn hồi (GPa)
Phụ thuộc thời gian6
Sức bền uốn (MPa)
Phụ thuộc nồng độ6
Dữ liệu này nhấn mạnh rằng việc sử dụng nồng độ cao không chỉ là một vấn đề hóa học bề mặt mà còn là một sự thay đổi cấu trúc sâu sắc có thể dẫn đến thất bại cơ học của răng trong tương lai dưới tải trọng nhai bình thường.
4.3. Mô-đun đàn hồi và độ dẻo dai (Elastic Modulus and Toughness)
Sức bền uốn và mô-đun đàn hồi của ngà răng giảm tỷ lệ thuận với mức độ deproteination. Ngà răng bị mất collagen trở nên cứng nhắc nhưng giòn (brittle), tương tự như sứ nung.12Nó mất đi khả năng biến dạng đàn hồi, dẫn đến việc các lực nhai tập trung vào những điểm yếu và gây ra gãy vỡ đột ngột. Sự kết hợp giữavà EDTA làm trầm trọng thêm vấn đề này, vì EDTA loại bỏ lớp khoáng bảo vệ, để lộ ra collagen mới chotấn công trong các chu kỳ bơm rửa tiếp theo.14
5. Ảnh hưởng của NaOCl nồng độ cao đến sự dán dính ngà răng
Sự thành công của các phục hồi sau nội nha phụ thuộc rất lớn vào khả năng tạo ra một liên kết dán bền vững giữa nhựa phục hồi và ngà răng. Quy trình dán dính truyền thống dựa trên sự thâm nhập của nhựa vào mạng lưới collagen đã được khử khoáng để tạo ra “lớp lai” (hybrid layer).9Việc sử dụngnồng độ cao làm thay đổi hoàn toàn giao diện này.
5.1. Phá hủy khung dán dính Collagen
Bằng cách loại bỏ collagen,đã lấy đi cấu trúc cần thiết để nhựa dán thâm nhập và neo giữ cơ học. Đối với các hệ thống dán dính “etch-and-rinse” (xối mòn và rửa sạch), việc thiếu collagen dẫn đến sự hình thành một lớp lai không hoàn chỉnh hoặc không có lớp lai, làm giảm đáng kể lực dán ban đầu và lâu dài.9Ngược lại, đối với các hệ thống “self-etch” (tự xối mòn), mặc dù chúng ít phụ thuộc vào collagen hơn, nhưng sự thay đổi độ pH bề mặt và sự hiện diện của các sản phẩm phụ oxy hóa từvẫn gây ra những tác động tiêu cực.20
5.2. Sự ức chế polyme hóa nhựa do Oxy dư tích
Một trong những vấn đề nghiêm trọng nhất khi sử dụngnồng độ cao là sự giải phóng oxy vào cấu trúc ngà răng.phân hủy thành natri clorua và oxy nguyên tử. Oxy này thâm nhập vào các ống ngà và lưu lại đó trong một thời gian dài. Khi nhựa dán được áp dụng, oxy hoạt động như một tác nhân ức chế quá trình polyme hóa gốc tự do của các monomer nhựa (như HEMA, Bis-GMA).9Điều này dẫn đến sự hiện diện của nhựa không polyme hóa hoàn toàn tại giao diện, làm suy yếu lực dán và tạo điều kiện cho vi kẽ, gây thất bại phục hồi sớm.20
5.3. Hiện tượng “Lớp lai đảo ngược” (Reverse Hybrid Layer)
Mặc dù việc loại bỏ collagen thường được coi là tiêu cực, một số nhà nghiên cứu như Prati et al. đã quan sát thấy một cơ chế dán dính khác thường được gọi là “lớp lai đảo ngược” khi xử lý ngà răng bằngnồng độ cao sau khi xối mòn bằng axit phosphoric.27
Trong cơ chế này:
Axit phosphoric loại bỏ lớp khoáng, để lộ collagen.loại bỏ hoàn toàn lớp collagen này, đồng thời thâm nhập sâu hơn để tạo ra các vi hốc (submicron porosities) trong ma trận khoáng hóa còn nguyên vẹn.Nhựa dán thâm nhập trực tiếp vào các vi hốc này thay vì bọc quanh các sợi collagen.
– Axit phosphoric loại bỏ lớp khoáng, để lộ collagen.
– loại bỏ hoàn toàn lớp collagen này, đồng thời thâm nhập sâu hơn để tạo ra các vi hốc (submicron porosities) trong ma trận khoáng hóa còn nguyên vẹn.
– Nhựa dán thâm nhập trực tiếp vào các vi hốc này thay vì bọc quanh các sợi collagen.
Mặc dù một số nghiên cứu ghi nhận lực dán cao với cơ chế này, nó vẫn chưa được khuyến cáo sử dụng lâm sàng rộng rãi vì khó kiểm soát mức độ loại bỏ collagen hoàn toàn và sự hiện diện của oxy dư tích vẫn là một rào cản lớn.27Ngoài ra, lớp lai đảo ngược thiếu đi sự dẻo dai của các sợi collagen, có thể làm cho liên kết dán trở nên giòn hơn dưới các chu kỳ nhiệt và lực.27
6. Các chiến lược giảm thiểu và phục hồi cấu trúc Collagen
Nhận thức được những tác động tiêu cực củanồng độ cao, nghiên cứu nội nha hiện đại đã phát triển các phương pháp để trung hòa oxy dư tích và củng cố mạng lưới collagen còn lại.
6.1. Sử dụng các chất chống oxy hóa (Antioxidants)
Việc áp dụng các dung dịch chống oxy hóa sau khi bơm rửa bằngđã chứng minh hiệu quả trong việc khôi phục lực dán bị suy giảm. Natri Ascorbate hoặc Axit Ascorbic (Vitamin C) nồng độ 10% là những chất phổ biến nhất.10
Cơ chế:Các chất này hoạt động bằng cách hiến tặng điện tử cho các gốc tự do và oxy dư tích, trung hòa chúng và ngăn chặn sự ức chế polyme hóa nhựa.10Hiệu quả:Các nghiên cứu chỉ ra rằng việc bôi dung dịch Natri Ascorbate 10% trong 1 phút lên bề mặt ngà đã xử lýcó thể khôi phục lực dán tương đương với nhóm kiểm soát không dùng.10Các chất khác:Ngoài Vitamin C, các hợp chất polyphenol như chiết xuất hạt nho (giàu proanthocyanidins), trà xanh và axit rosmarinic cũng cho thấy khả năng bảo vệ collagen và cải thiện dán dính nhờ đặc tính chống oxy hóa mạnh mẽ.10
– Cơ chế:Các chất này hoạt động bằng cách hiến tặng điện tử cho các gốc tự do và oxy dư tích, trung hòa chúng và ngăn chặn sự ức chế polyme hóa nhựa.10
– Hiệu quả:Các nghiên cứu chỉ ra rằng việc bôi dung dịch Natri Ascorbate 10% trong 1 phút lên bề mặt ngà đã xử lýcó thể khôi phục lực dán tương đương với nhóm kiểm soát không dùng.10
– Các chất khác:Ngoài Vitamin C, các hợp chất polyphenol như chiết xuất hạt nho (giàu proanthocyanidins), trà xanh và axit rosmarinic cũng cho thấy khả năng bảo vệ collagen và cải thiện dán dính nhờ đặc tính chống oxy hóa mạnh mẽ.10
6.2. Tác động của các chất liên kết chéo Collagen (Collagen Cross-linkers)
Khi collagen đã bị suy yếu bởinồng độ cao, các chất liên kết chéo có thể được sử dụng để “tái cấu trúc” mạng lưới protein còn sót lại. Proanthocyanidin (PA) là một chất liên kết chéo tự nhiên hiệu quả. Nó giúp hình thành các liên kết cộng hóa trị bền vững giữa các sợi collagen, làm tăng mô-đu đàn hồi và sức bền sinh học của khung hữu cơ.9Việc sử dụng PA sau khi bơm rửa5.25% giúp cải thiện đáng kể độ bền của lớp lai và khả năng chống lại sự phân hủy bởi các enzyme (như matrix metalloproteinases – MMPs) trong ngà răng.9
7. Phác đồ bơm rửa tối ưu và sự thay thế bằng nồng độ thấp hơn
Xu hướng hiện nay trong nội nha (2024-2025) là hướng tới việc giảm nồng độnhưng tăng cường hiệu quả thông qua các phương pháp kích hoạt vật lý, từ đó bảo tồn collagen tối đa mà không ảnh hưởng đến khả năng diệt khuẩn.
7.1. Tối ưu hóa thông qua kích hoạt siêu âm (PUI)
Bơm rửa siêu âm thụ động (PUI) sử dụng năng lượng siêu âm để tạo ra dòng chảy rối và hiện tượng xâm thực trong ống tủy. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng1% – 2.5% khi được kích hoạt siêu âm có hiệu quả diệt khuẩn và hòa tan mô tương đương với5.25% ở trạng thái tĩnh.32Phương pháp này cho phép bác sĩ lâm sàng giảm nồng độ hóa chất, từ đó hạn chế tối đa sự phân hủy collagen sâu bên trong ngà răng.1
7.2. Làm ấm dung dịch và nồng độ tối ưu
Việc làm ấmlên 37°C hoặc thậm chí 60°C làm tăng đáng kể tốc độ phản ứng hóa học và hiệu quả hòa tan mô hữu cơ.4Nghiên cứu chỉ ra rằng1% được làm nóng có hiệu quả hòa tan mô tương đương vớinồng độ cao ở nhiệt độ phòng nhưng ít gây hại cho tính chất cơ học của răng hơn.1Tại Việt Nam, các hướng dẫn từ Hội Răng Hàm Mặt và các nghiên cứu lâm sàng thường khuyến cáo sử dụngnồng độ 2.5% – 3% như một ngưỡng tối ưu.18
Nồng độ NaOCl
Ưu điểm
Nhược điểm đối với Collagen
Khuyến cáo sử dụng
0.5% – 1%
Bảo tồn collagen và cấu trúc răng tốt nhất.1
Hiệu quả hòa tan mô và diệt khuẩn thấp ở trạng thái tĩnh.1
Phù hợp khi kết hợp kích hoạt siêu âm hoặc laser.33
2.5%
Cân bằng tốt giữa khả năng làm sạch và bảo tồn mô.1
Bắt đầu có sự suy giảm collagen bề mặt sau 10 phút.1
Nồng độ tiêu chuẩn cho hầu hết các trường hợp lâm sàng.18
5.25% – 6%
Khả năng diệt khuẩn và hòa tan mô cực mạnh; nhanh chóng.12
Gây deproteination sâu (400); giảm sức bền gãy nghiêm trọng.12
Hạn chế sử dụng lâu dài; cần trung hòa oxy nếu dán dính.12
8. Thứ tự bơm rửa và sự tương tác với các hóa chất khác
Thứ tự sử dụng các dung dịch bơm rửa ảnh hưởng đáng kể đến cấu trúc collagen. Một phác đồ phổ biến là sử dụngtrong quá trình tạo hình, theo sau là EDTA để loại bỏ mùn ngà, và kết thúc bằng một lần bơm rửacuối cùng.26
8.1. Tương tác NaOCl – EDTA và ảnh hưởng đến Collagen
Khi EDTA được sử dụng sau, nó loại bỏ lớp mùn ngà và làm lộ ra khung collagen đã bị “biến tính” một phần bởitrước đó. Nếu tiếp tục bơm rửasau bước EDTA này, tốc độ phân hủy collagen sẽ tăng vọt vì các sợi collagen bây giờ không còn lớp khoáng bảo vệ.14Quá trình này tạo ra hiện tượng xói mòn mạnh mẽ lớp ngà quanh ống tủy. Tuy nhiên, việc sử dụngsau EDTA được chứng minh là giúp khử trùng ống ngà sâu hơn và cải thiện khả năng thâm nhập của sealer trám bít.26
8.2. Sự hình thành các sản phẩm phụ độc hại
Cần tuyệt đối tránh trộn lẫn trực tiếpvới các chất khác như Chlorhexidine (CHX) vì sẽ tạo ra kết tủa cam (parachloroaniline – PCA) có độc tính và bít kín các ống ngà, ngăn cản sự dán dính.19Tương tự, sự kết hợp trực tiếp giữavà EDTA làm giảm lượng clo tự do có sẵn, làm mất hiệu lực diệt khuẩn của.6Quy trình chuẩn yêu cầu rửa sạch giữa các hóa chất bằng nước muối sinh lý hoặc nước cất.19
9. Quy trình và Hướng dẫn thực hành lâm sàng (2024-2025)
Dựa trên các nghiên cứu và hướng dẫn từ các tổ chức chuyên môn như ESE (2025) và các quy chuẩn kỹ thuật tại Việt Nam, một phác đồ bơm rửa tối ưu nhằm bảo vệ collagen ngà răng được tóm tắt như sau:
Giai đoạn chuẩn bị:Sử dụng đê cao su để bảo vệ niêm mạc khỏi tính xâm thực củanồng độ cao.18Làm sạch ban đầu:Sử dụngnồng độ 2.5% – 3% được làm ấm đến 37°C. Bơm rửa liên tục sau mỗi lần thay đổi dụng cụ.18Kích hoạt dung dịch:Sử dụng kích hoạt siêu âm thụ động (PUI) trong 20-30 giây cho mỗi ống tủy. Điều này giúp tăng cường hoạt tính củanồng độ trung bình mà không cần tăng nồng độ lên mức 5% – 6%.33Loại bỏ thành phần vô cơ:Sử dụng EDTA 17% trong 1 phút để loại bỏ hoàn toàn mùn ngà.26Bơm rửa cuối và trung hòa:Nếu ống tủy bị nhiễm trùng nặng, có thể sử dụng5.25% trong thời gian ngắn (1-2 phút) cuối cùng, kích hoạt siêu âm, sau đó rửa lại bằng nước muối sinh lý.34Xử lý trước khi dán dính:Nếu tiến hành phục hồi dán ngay sau khi kết thúc nội nha, áp dụng dung dịch Natri Ascorbate 10% trong 1-2 phút để trung hòa oxy dư tích, đảm bảo sự polyme hóa hoàn toàn của nhựa dán.10
– Giai đoạn chuẩn bị:Sử dụng đê cao su để bảo vệ niêm mạc khỏi tính xâm thực củanồng độ cao.18
– Làm sạch ban đầu:Sử dụngnồng độ 2.5% – 3% được làm ấm đến 37°C. Bơm rửa liên tục sau mỗi lần thay đổi dụng cụ.18
– Kích hoạt dung dịch:Sử dụng kích hoạt siêu âm thụ động (PUI) trong 20-30 giây cho mỗi ống tủy. Điều này giúp tăng cường hoạt tính củanồng độ trung bình mà không cần tăng nồng độ lên mức 5% – 6%.33
– Loại bỏ thành phần vô cơ:Sử dụng EDTA 17% trong 1 phút để loại bỏ hoàn toàn mùn ngà.26
– Bơm rửa cuối và trung hòa:Nếu ống tủy bị nhiễm trùng nặng, có thể sử dụng5.25% trong thời gian ngắn (1-2 phút) cuối cùng, kích hoạt siêu âm, sau đó rửa lại bằng nước muối sinh lý.34
– Xử lý trước khi dán dính:Nếu tiến hành phục hồi dán ngay sau khi kết thúc nội nha, áp dụng dung dịch Natri Ascorbate 10% trong 1-2 phút để trung hòa oxy dư tích, đảm bảo sự polyme hóa hoàn toàn của nhựa dán.10
10. Những hiểu biết chuyên sâu và xu hướng tương lai
Nghiên cứu về collagen ngà răng đang mở rộng sang các lĩnh vực mới như sự thoái hóa sinh học do enzyme.nồng độ cao không chỉ phá hủy collagen về mặt hóa học mà còn làm lộ ra các matrix metalloproteinases (MMPs) và cysteine cathepsins bị kẹt trong ngà răng.2Những enzyme này, khi được kích hoạt bởi môi trường axit (từ axit phosphoric hoặc monomer dán dính), sẽ tiếp tục phân hủy dần dần mạng lưới collagen tại giao diện dán dính trong nhiều năm, dẫn đến sự suy giảm độ bền phục hồi theo thời gian.9
Do đó, các nghiên cứu tương lai đang tập trung vào việc phát triển các chất bơm rửa có khả năng ức chế MMPs ngay từ giai đoạn nội nha. Các dung dịch như Hypochlorous acid () đang nhận được sự quan tâm vì chúng có khả năng kháng khuẩn mạnh ở nồng độ thấp và pH trung tính, ít gây hại cho khung hữu cơ ngà răng hơn đáng kể so vớitruyền thống.17Ngoài ra, việc sử dụng các công nghệ như Laser hoặc Plasma lạnh cũng đang được khám phá như các phương thức khử trùng không dùng hóa chất để bảo tồn hoàn toàn collagen ngà răng.33
11. Tổng kết và Kết luận
Tác động của Natri Hypochlorite nồng độ cao đối với collagen ngà răng là một vấn đề đa diện đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc từ phía bác sĩ lâm sàng. Mặc dù nồng độ cao mang lại hiệu quả khử trùng và hòa tan mô nhanh chóng, nhưng nó gây ra những tổn thương không thể đảo ngược đối với cấu trúc hữu cơ của răng. Sự phân hủy collagen dẫn đến việc mất đi độ dẻo dai, làm răng trở nên giòn và dễ gãy, đồng thời cản trở sự hình thành lớp lai bền vững trong các quy trình dán dính phục hồi.
Để đảm bảo kết quả điều trị tối ưu, các bằng chứng hiện tại ủng hộ việc sử dụngở nồng độ trung bình (2.5% – 3%) kết hợp với kích hoạt siêu âm và làm ấm dung dịch. Cách tiếp cận này duy trì được hiệu quả kháng khuẩn cần thiết trong khi vẫn bảo tồn được tính toàn vẹn cơ học của ngà răng. Trong trường hợp phải sử dụng nồng độ cao, việc áp dụng các chất chống oxy hóa và chất liên kết chéo là những bước bổ sung thiết yếu để khôi phục các đặc tính sinh học và cơ học của răng. Việc bảo tồn collagen không chỉ là bảo vệ một thành phần hóa học, mà chính là bảo vệ tuổi thọ chức năng của răng sau khi điều trị nội nha.
Nguồn trích dẫn
Optimal sodium hypochlorite concentration for dentin preservation – Consensus, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://consensus.app/search/optimal-sodium-hypochlorite-concentration-for-dent/3Qtnak1nSgix-Ud_5RCDbg/Effect of sodium hypochlorite temperature and concentration on the fracture resistance of root dentin – PMC – NIH, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10865544/MICROBIOLOGICAL EFFECT OF VARIOUS CONCENTRATIONS OF SODIUM HYPOCHLORITE (NAOCL) DURING ENDODONTIC TREATMENT: A SYSTEMATIC REVIEW – Annals of Dental Specialty, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://annalsofdentalspecialty.net.in/storage/files/article/66a4915e-e6ef-4ded-869c-73f98f5b4042-M70rSCIA8xVQCGR7/JA631qTw7fqdiFW.pdfEffect of sodium hypochlorite temperature and concentration on the fracture resistance of root dentin | springermedizin.de, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://www.springermedizin.de/effect-of-sodium-hypochlorite-temperature-and-concentration-on-t/26729832Effect of Sodium Hypochlorite on Adhesive Charactersitics of Dentin: A Systematic Review of Laboratory-Based Testing – UCL Discovery, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10080936/1/IJAA.pdfThe effect of root canal irrigants on dentin: a focused review – Restorative Dentistry & Endodontics, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://rde.ac/journal/view.php?doi=10.5395/rde.2020.45.e39Tissue dissolution and modifications in dentin composition by different sodium hypochlorite concentrations – PMC – NIH, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5022212/Tissue dissolution and modifications in dentin composition by different sodium hypochlorite concentrations – SciELO, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://www.scielo.br/j/jaos/a/FfjT8zK3KV3qgkJLyGMNC8z/Effect of collagen crosslinkers on sodium hypochlorite treated dentin …, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12014588/In Vitro Bond Strength of Dentin Treated with Sodium Hypochlorite …, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11428966/Impact of Disinfection Protocols on Dentin Bond Strength: Chlorhexidine vs. Sodium Hypochlorite – Genesis Scientific Publications, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://www.genesispub.org/impact-of-disinfection-protocols-on-dentin-bond-strength-chlorhexidine-vs-sodium-hypochloriteEffects of concentration of sodium hypochlorite as an endodontic irrigant on the mechanical and structural properties of root dentine: A laboratory study – PubMed Central, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9545283/Optimal sodium hypochlorite concentration for dentin preservation – Consensus, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://consensus.app/search/optimal-sodium-hypochlorite-concentration-for-dent/VvLOzTjqR7KW1HGDKrorNg/Effects of concentrations and exposure times of sodium hypochlorite on dentin deproteination: attenuated total reflection Fourier transform infrared spectroscopy study. | Semantic Scholar, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://www.semanticscholar.org/paper/Effects-of-concentrations-and-exposure-times-of-on-Hu-Peng/e84101676ee5f9f6adefbd700bf252865f53f038Mechanism of action of sodium hypochlorite and its effects on dentin – PubMed, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17146426/Chất bơm rửa ống tủy NaOCl Chat Bom Rua Ong Tuy Parcan – Dược Hoàn Cầu, truy cập vào tháng 1 29, 2026,http://duochoancau.com.vn/thanh-phan-chinh-co-trong-parcan/Smear layer deproteinization with NaOCl and HOCl: Do application/wash-out times affect dentin bonding of one-step self-etch adhesives?, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://hattanas-kumchai-9jgt.squarespace.com/s/Sanon-2022-DMJ.pdfNatri Hypocloride (NaClO) và ứng dụng trong nội nha – P2, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://49p.vn/blogs/49p-i-m-recommend/natri-hypocloride-naclo-va-ung-dung-trong-noi-nha-p2Natri Hypoclorit (NaClO) và ứng dụng trong điều trị nội nha ❤️, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://sannhakhoa.vn/natri-hypoclorit-naclo-va-ung-dung-trong-dieu-tri-noi-nha-post.60Effect of NaOCl on Bond Strengths of Bonding Agents to Pulp Chamber Lateral Walls | Request PDF – ResearchGate, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://www.researchgate.net/publication/8596850_Effect_of_NaOCl_on_Bond_Strengths_of_Bonding_Agents_to_Pulp_Chamber_Lateral_WallsRoot Canal Irrigants and Dentin Bonding: An Update – PMC, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5421266/Residual effect of sodium hypochlorite on pulp chamber dentin adhesion – Giornale Italiano di Endodonzia, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://www.giornaleitalianoendodonzia.it/gie/article/download/175/129Sodium hypochlorite as an endodontic irrigant and its effect on dentine: a review of literature, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0011-85162023001000006Effects of Different Exposure Times and Concentrations of Sodium Hypochlorite/Ethylenediaminetetraacetic Acid on the Structural Integrity of Mineralized Dentin | Request PDF – ResearchGate, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://www.researchgate.net/publication/40681805_Effects_of_Different_Exposure_Times_and_Concentrations_of_Sodium_HypochloriteEthylenediaminetetraacetic_Acid_on_the_Structural_Integrity_of_Mineralized_DentinThe effect of root canal irrigants on dentin: a focused review – Restorative Dentistry & Endodontics, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://rde.ac/journal/view.php?number=922The Effectiveness of Different Sequences of Irrigation on Root Canal …, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12563735/Sodium Hypochlorite Irrigation and Its Effect on Bond Strength to Dentin – PMC – NIH, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5585644/Effect of removal of surface collagen fibrils on resin-dentin bonding – PubMed, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10863428/In Vitro Bond Strength of Dentin Treated with Sodium Hypochlorite: Effects of Antioxidant Solutions – MDPI, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://www.mdpi.com/2076-3921/13/9/1116Effect of collagen crosslinkers on sodium hypochlorite treated dentin bond strength: a systematic review and meta-analysis – ResearchGate, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://www.researchgate.net/publication/391021652_Effect_of_collagen_crosslinkers_on_sodium_hypochlorite_treated_dentin_bond_strength_a_systematic_review_and_meta-analysisEffect of collagen crosslinkers on sodium hypochlorite treated dentin bond strength: a systematic review and meta-analysis – Frontiers, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://www.frontiersin.org/journals/bioengineering-and-biotechnology/articles/10.3389/fbioe.2025.1547158/fullAnalysis of antimicrobial efficacy of sodium hypochlorite and ozonated water against biofilm in oval canals – PMC – NIH, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10355262/A Review on the Efficacy of Ultrasonic and Laser-Activated Sodium Hypochlorite Irrigation at Different Concentrations in Root Canal Treatment – WHIOCE PUBLISHING, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://journal.whioce.com/index.php/apm/article/download/867/787Passive Ultrasonic Irrigation (PUI): The 2025 Clinical Protocol for Optimal Endodontic Disinfection | Dentolink Blog, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://dentolink.net/details_blog.php?id=33&lang=enĐiểm mặt những dung dịch bơm rửa ống tủy trong điều trị nội nha, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://czpharma.vn/diem-mat-nhung-dung-dich-bom-rua-ong-tuy-trong-dieu-tri-noi-nha.htmlEndodontic Irrigation Protocol 2025 | PDF | Medical Specialties – Scribd, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://www.scribd.com/document/935714892/Endodontic-Irrigation-Protocol-2025Effects of Chelating Agents and Sodium Hypochlorite on Mineral Content of Root Dentin, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://www.researchgate.net/publication/11790453_Effects_of_Chelating_Agents_and_Sodium_Hypochlorite_on_Mineral_Content_of_Root_DentinQuy trình kỹ thuật Răng hàm mặt (5), truy cập vào tháng 1 29, 2026,http://benhviendakhoatinhquangninh.vn/quytrinhkythuatranghammat/quy-trinh-ky-thuat-rang-ham-mat-5.2282.html
– Optimal sodium hypochlorite concentration for dentin preservation – Consensus, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://consensus.app/search/optimal-sodium-hypochlorite-concentration-for-dent/3Qtnak1nSgix-Ud_5RCDbg/
– Effect of sodium hypochlorite temperature and concentration on the fracture resistance of root dentin – PMC – NIH, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10865544/
– MICROBIOLOGICAL EFFECT OF VARIOUS CONCENTRATIONS OF SODIUM HYPOCHLORITE (NAOCL) DURING ENDODONTIC TREATMENT: A SYSTEMATIC REVIEW – Annals of Dental Specialty, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://annalsofdentalspecialty.net.in/storage/files/article/66a4915e-e6ef-4ded-869c-73f98f5b4042-M70rSCIA8xVQCGR7/JA631qTw7fqdiFW.pdf
– Effect of sodium hypochlorite temperature and concentration on the fracture resistance of root dentin | springermedizin.de, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://www.springermedizin.de/effect-of-sodium-hypochlorite-temperature-and-concentration-on-t/26729832
– Effect of Sodium Hypochlorite on Adhesive Charactersitics of Dentin: A Systematic Review of Laboratory-Based Testing – UCL Discovery, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10080936/1/IJAA.pdf
– The effect of root canal irrigants on dentin: a focused review – Restorative Dentistry & Endodontics, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://rde.ac/journal/view.php?doi=10.5395/rde.2020.45.e39
– Tissue dissolution and modifications in dentin composition by different sodium hypochlorite concentrations – PMC – NIH, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5022212/
– Tissue dissolution and modifications in dentin composition by different sodium hypochlorite concentrations – SciELO, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://www.scielo.br/j/jaos/a/FfjT8zK3KV3qgkJLyGMNC8z/
– Effect of collagen crosslinkers on sodium hypochlorite treated dentin …, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12014588/
– In Vitro Bond Strength of Dentin Treated with Sodium Hypochlorite …, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11428966/
– Impact of Disinfection Protocols on Dentin Bond Strength: Chlorhexidine vs. Sodium Hypochlorite – Genesis Scientific Publications, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://www.genesispub.org/impact-of-disinfection-protocols-on-dentin-bond-strength-chlorhexidine-vs-sodium-hypochlorite
– Effects of concentration of sodium hypochlorite as an endodontic irrigant on the mechanical and structural properties of root dentine: A laboratory study – PubMed Central, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9545283/
– Optimal sodium hypochlorite concentration for dentin preservation – Consensus, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://consensus.app/search/optimal-sodium-hypochlorite-concentration-for-dent/VvLOzTjqR7KW1HGDKrorNg/
– Effects of concentrations and exposure times of sodium hypochlorite on dentin deproteination: attenuated total reflection Fourier transform infrared spectroscopy study. | Semantic Scholar, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://www.semanticscholar.org/paper/Effects-of-concentrations-and-exposure-times-of-on-Hu-Peng/e84101676ee5f9f6adefbd700bf252865f53f038
– Mechanism of action of sodium hypochlorite and its effects on dentin – PubMed, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17146426/
– Chất bơm rửa ống tủy NaOCl Chat Bom Rua Ong Tuy Parcan – Dược Hoàn Cầu, truy cập vào tháng 1 29, 2026,http://duochoancau.com.vn/thanh-phan-chinh-co-trong-parcan/
– Smear layer deproteinization with NaOCl and HOCl: Do application/wash-out times affect dentin bonding of one-step self-etch adhesives?, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://hattanas-kumchai-9jgt.squarespace.com/s/Sanon-2022-DMJ.pdf
– Natri Hypocloride (NaClO) và ứng dụng trong nội nha – P2, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://49p.vn/blogs/49p-i-m-recommend/natri-hypocloride-naclo-va-ung-dung-trong-noi-nha-p2
– Natri Hypoclorit (NaClO) và ứng dụng trong điều trị nội nha ❤️, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://sannhakhoa.vn/natri-hypoclorit-naclo-va-ung-dung-trong-dieu-tri-noi-nha-post.60
– Effect of NaOCl on Bond Strengths of Bonding Agents to Pulp Chamber Lateral Walls | Request PDF – ResearchGate, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://www.researchgate.net/publication/8596850_Effect_of_NaOCl_on_Bond_Strengths_of_Bonding_Agents_to_Pulp_Chamber_Lateral_Walls
– Root Canal Irrigants and Dentin Bonding: An Update – PMC, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5421266/
– Residual effect of sodium hypochlorite on pulp chamber dentin adhesion – Giornale Italiano di Endodonzia, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://www.giornaleitalianoendodonzia.it/gie/article/download/175/129
– Sodium hypochlorite as an endodontic irrigant and its effect on dentine: a review of literature, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0011-85162023001000006
– Effects of Different Exposure Times and Concentrations of Sodium Hypochlorite/Ethylenediaminetetraacetic Acid on the Structural Integrity of Mineralized Dentin | Request PDF – ResearchGate, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://www.researchgate.net/publication/40681805_Effects_of_Different_Exposure_Times_and_Concentrations_of_Sodium_HypochloriteEthylenediaminetetraacetic_Acid_on_the_Structural_Integrity_of_Mineralized_Dentin
– The effect of root canal irrigants on dentin: a focused review – Restorative Dentistry & Endodontics, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://rde.ac/journal/view.php?number=922
– The Effectiveness of Different Sequences of Irrigation on Root Canal …, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12563735/
– Sodium Hypochlorite Irrigation and Its Effect on Bond Strength to Dentin – PMC – NIH, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5585644/
– Effect of removal of surface collagen fibrils on resin-dentin bonding – PubMed, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10863428/
– In Vitro Bond Strength of Dentin Treated with Sodium Hypochlorite: Effects of Antioxidant Solutions – MDPI, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://www.mdpi.com/2076-3921/13/9/1116
– Effect of collagen crosslinkers on sodium hypochlorite treated dentin bond strength: a systematic review and meta-analysis – ResearchGate, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://www.researchgate.net/publication/391021652_Effect_of_collagen_crosslinkers_on_sodium_hypochlorite_treated_dentin_bond_strength_a_systematic_review_and_meta-analysis
– Effect of collagen crosslinkers on sodium hypochlorite treated dentin bond strength: a systematic review and meta-analysis – Frontiers, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://www.frontiersin.org/journals/bioengineering-and-biotechnology/articles/10.3389/fbioe.2025.1547158/full
– Analysis of antimicrobial efficacy of sodium hypochlorite and ozonated water against biofilm in oval canals – PMC – NIH, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10355262/
– A Review on the Efficacy of Ultrasonic and Laser-Activated Sodium Hypochlorite Irrigation at Different Concentrations in Root Canal Treatment – WHIOCE PUBLISHING, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://journal.whioce.com/index.php/apm/article/download/867/787
– Passive Ultrasonic Irrigation (PUI): The 2025 Clinical Protocol for Optimal Endodontic Disinfection | Dentolink Blog, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://dentolink.net/details_blog.php?id=33&lang=en
– Điểm mặt những dung dịch bơm rửa ống tủy trong điều trị nội nha, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://czpharma.vn/diem-mat-nhung-dung-dich-bom-rua-ong-tuy-trong-dieu-tri-noi-nha.html
– Endodontic Irrigation Protocol 2025 | PDF | Medical Specialties – Scribd, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://www.scribd.com/document/935714892/Endodontic-Irrigation-Protocol-2025
– Effects of Chelating Agents and Sodium Hypochlorite on Mineral Content of Root Dentin, truy cập vào tháng 1 29, 2026,https://www.researchgate.net/publication/11790453_Effects_of_Chelating_Agents_and_Sodium_Hypochlorite_on_Mineral_Content_of_Root_Dentin
– Quy trình kỹ thuật Răng hàm mặt (5), truy cập vào tháng 1 29, 2026,http://benhviendakhoatinhquangninh.vn/quytrinhkythuatranghammat/quy-trinh-ky-thuat-rang-ham-mat-5.2282.html
