Nha sĩ nào cũng chụp X-quang cho bệnh nhân, nhưng không phải ai cũng chọn đúng loại phim cho đúng mục đích, hay đọc phim đủ kỹ để tránh bỏ sót thương tổn. Bài viết này tổng hợp những gì cần biết về phim X-quang nha khoa: từ phân loại, cách đọc, đến chọn thiết bị.
Tại sao cần chụp X-quang nha khoa?
Mắt thường chỉ thấy được bề mặt men răng. Lỗ sâu kẽ, viêm chóp, tiêu xương ổ răng, ống tủy phụ đều nằm bên dưới. Không có phim X-quang, nha sĩ về cơ bản đang đoán mò.
Cụ thể hơn, X-quang giúp:
- Phát hiện sâu kẽ răng mà thăm khám lâm sàng bỏ sót
- Đánh giá hình thái chân răng và ống tủy trước khi chữa tủy
- Đo thể tích và mật độ xương hàm trước khi cắm implant
- Kiểm tra kết quả trám bít ống tủy sau điều trị
Bốn loại phim X-quang phổ biến
Phim quanh chóp (periapical)
Chụp chi tiết 2-3 răng, từ thân đến chóp chân răng và xương ổ xung quanh. Đây là loại phim bắt buộc trong nội nha: xác định chiều dài làm việc, phát hiện viêm chóp, kiểm tra chất trám bít.
Thiết bị cần: máy X-quang cầm tay hoặc gắn tường (ví dụ Port-X IV), kết hợp sensor kỹ thuật số hoặc tấm phosphor (PSP).
Phim cánh cắn (bite-wing)
Hiển thị phần thân răng cả hàm trên và dưới trên cùng một khu vực. Dùng chủ yếu để tìm sâu kẽ và đánh giá đỉnh mào xương ổ trong giai đoạn sớm của bệnh nha chu.
Phim toàn cảnh (panorama)
Chụp toàn bộ hai hàm, khớp thái dương hàm và xoang hàm trong một ảnh 2D. Cho cái nhìn tổng quan nhanh, phù hợp để đánh giá răng khôn mọc ngầm hoặc sàng lọc ban đầu trước chỉnh nha. Nhưng không chính xác đến mức dùng để chẩn đoán sâu răng hay lập plan nội nha được.
Thiết bị phổ biến: máy Veraviewepocs 2D (J.Morita).
Phim CBCT (cắt lớp chùm tia nón)
Cho hình ảnh 3D, loại bỏ hiện tượng chồng lấn cấu trúc giải phẫu mà phim 2D gặp phải. Bắt buộc trong implant (đo khoảng cách đến ống thần kinh răng dưới), nhổ răng khôn phức tạp, và nội nha vi phẫu (tìm ống tủy MB2, nứt dọc chân răng).
Thiết bị: Veraview X800 (J.Morita). Chất lượng hình ảnh tốt, liều tia thấp.
Cách đọc phim X-quang
Nguyên tắc cơ bản:
- Cản quang (trắng/sáng): men, ngà, xương đặc, vật liệu kim loại, gutta-percha.
- Thấu quang (đen/tối): tủy răng, lỗ sâu, nang quanh chóp, khoảng hở.
Ba điều cần kiểm tra trên mỗi phim:
- Vùng chóp có thấu quang bất thường không? Nếu có, nghi viêm chóp hoặc u nang.
- Khoảng dây chằng nha chu (PDL) có liên tục không? Khoảng PDL bình thường là một dải thấu quang mỏng, đều bao quanh chân răng. Nếu khoảng này mở rộng bất thường ở một vùng, cần ngờ tổn thương.
- Có hiện tượng chồng hình không? Với phim 2D, chân răng chen chúc hay cồng kềnh sẽ chồng lên nhau. Khi đó cần chuyển sang CBCT hoặc chụp lại với góc độ khác.
Liều bức xạ: có đáng lo?
Nói ngắn gọn: không. Một lần chụp panorama kỹ thuật số có liều bức xạ tương đương 1-2 ngày sống trong môi trường tự nhiên. Sensor kỹ thuật số hiện nay (CMOS/DR) giảm được khoảng 90% liều tia so với phim hóa học truyền thống.
Vẫn nên dùng tạp dề chì che tuyến giáp cho bệnh nhân, và chọn máy từ các hãng có công nghệ điều chuẩn chùm tia tốt (J.Morita, Planmeca) để liều chiếu thấp mà ảnh vẫn rõ.
Chọn máy X-quang cho phòng khám
Ngân sách và quy mô phòng khám sẽ quyết định cấu hình:
| Quy mô | Khuyến nghị | Lý do |
|---|---|---|
| Phòng khám tổng quát nhỏ | Máy X-quang quanh chóp kỹ thuật số + sensor | Đủ cho chẩn đoán sâu răng, nội nha cơ bản |
| Phòng khám trung bình (có chỉnh nha, phẫu thuật) | Thêm máy panorama (Veraviewepocs 2D) | Cần đánh giá tổng quan hàm, theo dõi chỉnh nha |
| Phòng khám chuyên sâu (implant, nội nha vi phẫu) | CBCT (Veraview X800) | Bắt buộc cho kế hoạch implant và nội nha phức tạp |
Nếu đang cân nhắc nâng cấp thiết bị chẩn đoán hình ảnh, liên hệ ANH & EM để xem máy demo tại showroom. Mang theo phim cũ của phòng khám sang so sánh chất lượng hình ảnh luôn.