Nha sĩ nào cũng chụp X-quang cho bệnh nhân, nhưng không phải ai cũng chọn đúng loại phim cho đúng mục đích, hay đọc phim đủ kỹ để tránh bỏ sót thương tổn. Bài viết này tổng hợp những gì cần biết về phim X-quang nha khoa: từ phân loại, cách đọc, các lỗi thường gặp khi chụp, đến chọn thiết bị phù hợp.
Tại sao cần chụp X-quang nha khoa?
Mắt thường chỉ thấy được bề mặt men răng. Lỗ sâu kẽ, viêm chóp, tiêu xương ổ răng, ống tủy phụ đều nằm bên dưới. Không có phim X-quang, nha sĩ về cơ bản đang đoán mò.
Theo Hiệp hội Nha khoa California (CDA), phim X-quang giúp nha sĩ nhìn thấy những gì mắt thường không thể thấy, bao gồm: sâu răng, bệnh nha chu, áp-xe, các dạng u nang hoặc khối u bất thường, cũng như vị trí và tình trạng của răng ngầm chưa mọc.
Cụ thể hơn:
- Phát hiện sâu kẽ răng mà thăm khám lâm sàng bỏ sót
- Đánh giá hình thái chân răng và ống tủy trước khi chữa tủy (số lượng ống tủy, uốn cong chóp, canxi hóa)
- Đo thể tích và mật độ xương hàm trước khi cắm implant, đặc biệt vùng xoang hàm và ống thần kinh răng dưới
- Kiểm tra kết quả trám bít ống tủy sau điều trị, phát hiện bỏ sót ống tủy phụ hay trám vượt chóp
- Theo dõi tiến triển bệnh nha chu qua đánh giá mào xương ổ răng theo thời gian
Bốn loại phim X-quang nha khoa phổ biến
Phim quanh chóp (periapical – PA)
Chụp chi tiết 2-3 răng, từ thân đến chóp chân răng và xương ổ xung quanh. Đây là loại phim bắt buộc trong nội nha: xác định chiều dài làm việc, phát hiện viêm chóp, kiểm tra chất trám bít.
Khi bệnh nhân đau răng, nha sĩ thường chỉ định phim PA đầu tiên để quan sát toàn bộ chân răng bao gồm chóp. Phim PA cũng là loại phim duy nhất cho phép xác định chính xác chiều dài ống tủy trong quá trình chữa tủy.
Thiết bị cần: máy X-quang cầm tay hoặc gắn tường (ví dụ Port-X IV của J.Morita), kết hợp sensor kỹ thuật số (CMOS) hoặc tấm phosphor (PSP).
Phim cánh cắn (bitewing)
Hiển thị phần thân răng cả hàm trên và dưới trên cùng một khu vực. Bệnh nhân cắn vào một miếng giấy đặc biệt để giữ phim cố định trong khi chụp.
Bitewing dùng chủ yếu để phát hiện sâu kẽ (sâu mặt bên) và đánh giá đỉnh mào xương ổ trong giai đoạn sớm của bệnh nha chu. Thông thường nha sĩ chụp bộ 4 phim bitewing mỗi lần kiểm tra. Với bệnh nhân hay sâu răng, nên chụp bitewing mỗi 6 tháng. Với bệnh nhân có vệ sinh tốt, khoảng cách có thể là 2-3 năm.
Phim toàn cảnh (panorama – OPG)
Chụp toàn bộ hai hàm, khớp thái dương hàm và xoang hàm trong một ảnh 2D. Máy quay một vòng quanh đầu bệnh nhân mà không cần đặt phim trong miệng.
Panorama cho cái nhìn tổng quan nhanh, phù hợp để đánh giá răng khôn mọc ngầm, sàng lọc ban đầu trước chỉnh nha, và phát hiện các bất thường xương hàm. Tuy nhiên panorama không chính xác đến mức dùng để chẩn đoán sâu răng nhỏ hay lập kế hoạch nội nha chi tiết được, vì có hiện tượng méo hình và phóng đại.
Thiết bị phổ biến: máy Veraviewepocs 2D (J.Morita).
Phim CBCT (cắt lớp chùm tia nón)
Cho hình ảnh 3D bằng công nghệ chùm tia hình nón kết hợp xử lý vi tính, loại bỏ hoàn toàn hiện tượng chồng lấn cấu trúc giải phẫu mà phim 2D gặp phải.
CBCT bắt buộc trong:
- Implant: đo chính xác khoảng cách từ mào xương đến ống thần kinh răng dưới, đáy xoang hàm; đánh giá chiều rộng và mật độ xương
- Nhổ răng khôn phức tạp: khi panorama cho thấy chân răng khôn gần ống thần kinh
- Nội nha vi phẫu: tìm ống tủy MB2 trong răng hàm trên, phát hiện nứt dọc chân răng, đánh giá tổn thương quanh chóp phức tạp
Thiết bị: Veraview X800 (J.Morita). Chất lượng hình ảnh cao, liều tia thuộc nhóm thấp nhất thế giới.
Cách đọc phim X-quang nha khoa
Nguyên tắc cơ bản: mọi thứ trên phim X-quang hoặc là cản quang (trắng/sáng) hoặc thấu quang (đen/tối).
- Cản quang (trắng/sáng): men răng (cản quang nhất), ngà răng, xương đặc, cement chân răng, vật liệu kim loại, gutta-percha, chốt đúc
- Thấu quang (đen/tối): buồng tủy, ống tủy, lỗ sâu răng, nang quanh chóp, khoảng dây chằng nha chu (PDL), xoang hàm, hốc mũi
Năm điều cần kiểm tra có hệ thống trên mỗi phim:
- Vùng chóp: Có thấu quang bất thường ranh giới rõ (nang) hay mờ (u hạt/viêm chóp mạn) không?
- Khoảng PDL: Dải thấu quang mỏng bao quanh chân răng có đều và liên tục không? Nếu mở rộng bất thường ở một vùng, nghi tổn thương.
- Mào xương ổ: Khoảng cách từ mào xương đến đường nối men-cement có bình thường (1-2mm) không? Mất xương ngang hay dọc?
- Thân răng: Có vùng thấu quang bất thường trong ngà (sâu răng) không? Có phục hình không khít sát (khe hở bờ phục hình) không?
- Chồng hình: Với phim 2D, chân răng chen chúc sẽ chồng lên nhau. Khi đó cần thay đổi góc chụp hoặc chỉ định CBCT.
Các lỗi thường gặp khi chụp X-quang nha khoa
Phim X-quang chất lượng kém sẽ dẫn đến chẩn đoán sai. Dưới đây là các lỗi phổ biến theo tài liệu đào tạo phụ tá nha khoa của California Dental Certifications:
| Lỗi | Nguyên nhân | Cách khắc phục |
|---|---|---|
| Phim quá sáng (overexposed) | Thời gian chiếu quá dài hoặc kVp quá cao | Giảm thời gian/kVp theo hướng dẫn từng máy |
| Phim quá tối (underexposed) | Thời gian chiếu quá ngắn hoặc khoảng cách nguồn-phim quá xa | Tăng thời gian chiếu, kiểm tra khoảng cách |
| Cắt chóp (foreshortening) | Góc đặt ống chụp quá dốc | Giảm góc chiếu thẳng đứng |
| Kéo dài chóp (elongation) | Góc đặt ống chụp quá nông | Tăng góc chiếu thẳng đứng |
| Chồng hình mặt bên | Góc chiếu ngang không vuông góc với mặt tiếp xúc | Xoay ống chụp theo hướng vuông góc mặt bên |
| Hình ảnh kép (double exposure) | Dùng sensor/phim chưa xóa dữ liệu cũ | Luôn xóa (scan) phim phosphor trước khi chụp mới |
| Bệnh nhân cử động | Bệnh nhân không giữ yên khi đang chụp | Dặn bệnh nhân giữ yên, dùng giá đỡ sensor phù hợp |
Tiêu chuẩn phim chấp nhận được gồm: hiển thị đầy đủ vùng cần chẩn đoán, độ tương phản phù hợp, không chồng hình gây khó đọc, và vùng chóp phải hiện rõ trên phim quanh chóp.
Liều bức xạ: có đáng lo?
Nói ngắn gọn: không đáng lo. Theo số liệu của Hiệp hội Nha khoa California:
- Bộ 4 phim bitewing: 22-51 microSv (tương đương 1-2 ngày phơi nhiễm phóng xạ tự nhiên)
- Phim panorama: 5-25 microSv (thấp hơn cả chụp X-quang phổi)
- CBCT: biến động lớn từ 20-700 microSv tùy kích thước vùng chụp và hãng máy. Máy J.Morita Veraview X800 thuộc nhóm liều thấp nhất nhờ công nghệ điều chuẩn chùm tia.
Để so sánh: chụp CT sọ não khoảng 2.000 microSv, gấp hàng chục lần phim nha khoa.
Sensor kỹ thuật số hiện nay (CMOS/DR) giảm được khoảng 90% liều tia so với phim hóa học truyền thống. Vẫn nên dùng tạp dề chì che tuyến giáp cho bệnh nhân. Phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ cần được bảo vệ kỹ hơn, tuy nhiên khi lâm sàng thực sự cần chẩn đoán thì lượng bức xạ từ phim nha khoa vẫn nằm trong ngưỡng an toàn.
Quy trình kiểm soát nhiễm khuẩn khi chụp X-quang
Một khía cạnh ít được nhắc đến: sensor và phim X-quang tiếp xúc trực tiếp với khoang miệng bệnh nhân, nên phải tuân thủ nghiêm ngặt kiểm soát nhiễm khuẩn. Quy trình gồm:
- Đeo găng tay mới trước mỗi bệnh nhân
- Bọc sensor/tấm phosphor bằng bao nilon bảo vệ chuyên dụng
- Sát khuẩn toàn bộ bề mặt thiết bị (tay cầm ống chụp, nút bấm, ghế) bằng dung dịch diệt khuẩn bề mặt nhanh
- Sau khi chụp: tháo bao bọc sensor cẩn thận để tránh nhiễm chéo, sát khuẩn sensor
- Xử lý rác thải (bao bọc, gạc) theo quy trình rác y tế
Chọn máy X-quang phù hợp cho phòng khám
Ngân sách và quy mô phòng khám sẽ quyết định cấu hình:
| Quy mô phòng khám | Cấu hình khuyến nghị | Lý do |
|---|---|---|
| Phòng khám tổng quát nhỏ (1-2 ghế) | Máy X-quang quanh chóp kỹ thuật số + sensor CMOS | Đủ cho chẩn đoán sâu răng, nội nha cơ bản. Chi phí đầu tư thấp. |
| Phòng khám trung bình (3-5 ghế, có chỉnh nha) | Thêm máy panorama (Veraviewepocs 2D) + tấm PSP | Cần đánh giá tổng quan hàm, theo dõi chỉnh nha, sàng lọc ban đầu. |
| Phòng khám chuyên sâu (implant, nội nha vi phẫu, phẫu thuật hàm) | CBCT (Veraview X800) + sensor kỹ thuật số | Bắt buộc cho kế hoạch implant chính xác, nội nha phức tạp và phẫu thuật chỉnh hàm. |
Nếu đang cân nhắc nâng cấp thiết bị chẩn đoán hình ảnh, liên hệ ANH & EM để xem máy demo tại showroom. Mang theo phim cũ của phòng khám sang so sánh chất lượng hình ảnh luôn.