Phân loại ống tủy hình chữ C theo Melton
Phân Loại Ống Tủy Hình Chữ C Theo Melton: Phân Tích Giải Phẫu, Dịch Tễ Học và Hướng Dẫn Quản Lý Nội Nha Chuyên Sâu
I. Giới Thiệu Chung về Hệ thống Ống Tủy Hình Chữ C (C-Shaped Canal System)
A. Định nghĩa và Bối cảnh Lịch sử
Hệ thống ống tủy hình chữ C là một biến thể giải phẫu bất thường và phức tạp, được đặt tên dựa trên hình dạng mặt cắt ngang của chân răng và ống tủy, có hình dáng giống chữ 'C'.1 Biến thể này lần đầu tiên được mô tả trong tài liệu khoa học bởi Cooke và Cox vào năm 1979.2 Về mặt phôi thai học, đặc điểm giải phẫu chính của chân răng hình chữ C là sự hiện diện của một rãnh lõm (invagination groove) chạy dọc theo mặt trong (lingual) hoặc mặt xa (distal) của chân răng. Sự hình thành rãnh này là do sự thất bại trong việc phát triển hoặc hợp nhất của bao biểu mô Hertwig (Hertwig epithelial sheath) ở vùng chẽ chân răng trong quá trình hình thành chân răng.1
B. Tầm quan trọng Lâm sàng và Thách thức
Cấu hình ống tủy hình chữ C thường gặp nhất ở răng cối lớn thứ hai hàm dưới, mặc dù cũng có thể xuất hiện ở răng cối nhỏ thứ nhất hàm dưới.1 Đối với lâm sàng viên nội nha, sự phức tạp về mặt giải phẫu này đặt ra những thách thức đáng kể. Đường đi ngoằn ngoèo, sự hiện diện của các khu vực hình nan quạt (fan-shaped areas), và các kết nối hẹp (isthmus) giữa các kênh tủy chính tạo điều kiện cho sự tồn tại dai dẳng của mô tủy hoại tử và vi khuẩn.1 Việc đàm phán (negotiation), làm sạch cơ học (debridement) và đặc biệt là trám bít 3 chiều (3D obturation) trở nên vô cùng khó khăn, làm tăng nguy cơ thất bại điều trị nội nha nếu kỹ thuật không được điều chỉnh phù hợp.2
C. Dịch tễ học và Xu hướng Phổ biến
Dữ liệu dịch tễ học cho thấy cấu hình ống tủy hình chữ C có xu hướng chủng tộc rõ rệt.2 Tỷ lệ mắc cao nhất thường được ghi nhận ở các quần thể Đông Á, nơi các nghiên cứu chỉ ra tỷ lệ có thể lên tới 40%.4 Một phân tích gần đây trên 800 răng cối lớn thứ hai hàm dưới cho thấy 28.0% răng có ống tủy hình chữ C.4 Ngược lại, các quần thể khác như Ấn Độ, Yemen, Thổ Nhĩ Kỳ, Ả Rập Xê Út và Sudan báo cáo tỷ lệ mắc thấp hơn, dao động khoảng 8.7% đến 10%.5 Đáng chú ý, cấu hình hình chữ C thể hiện sự khác biệt đáng kể theo giới tính, với tỷ lệ mắc cao hơn ở nữ giới (42.9%) so với nam giới (20.4%).4 Một phân tích quan trọng khác là tính chất song phương: trong số các bệnh nhân có ống tủy hình chữ C, 63% trường hợp là song phương (xảy ra ở cả răng bên phải và bên trái).4 Tính song phương cao này có ý nghĩa lâm sàng sâu sắc. Khi một răng cối lớn thứ hai hàm dưới được chẩn đoán là có cấu hình C-shaped, lâm sàng viên nên duy trì sự nghi ngờ cao đối với răng đối diện. Kiến thức này ảnh hưởng trực tiếp đến chiến lược chẩn đoán và lập kế hoạch điều trị, có thể biện minh cho việc sử dụng các công cụ chẩn đoán nâng cao, chẳng hạn như CBCT, trên răng đối bên không triệu chứng nhằm dự đoán và quản lý rủi ro giải phẫu phức tạp này.4
II. Phân loại Ống Tủy Hình Chữ C theo Melton (1991)
Hệ thống phân loại do Melton và cộng sự đề xuất vào năm 1991 là nền tảng cơ bản để mô tả hình thái của ống tủy hình chữ C dựa trên thiết diện cắt ngang của chân răng.6 Mặc dù hệ thống ban đầu chỉ tập trung vào ba loại chính (I, II, III), nó thường được mở rộng thành năm loại (C1 đến C5) trong các nghiên cứu sau này để bao quát toàn bộ các biến thể giải phẫu có thể xuất hiện dọc theo chiều dài chân răng, đặc biệt khi sử dụng hình ảnh 3D.9
A. Các Loại Cơ bản (C1, C2, C3)
1. CATEGORY I (C1): Hình chữ C Liên tục
Loại I (C1) được định nghĩa là kênh tủy có hình dạng chữ "C" liên tục, không bị gián đoạn hoặc phân chia, chạy từ lỗ tủy đến chóp.9 Về mặt lâm sàng, C1 đại diện cho cấu hình khó khăn nhất để làm sạch cơ học vì nó thiếu các vách ngà phân tách rõ ràng, khiến việc tạo lực phản hồi và định vị dụng cụ trở nên thách thức, đòi hỏi sự can thiệp của các kỹ thuật hỗ trợ như siêu âm.2
2. CATEGORY II (C2): Hình Dấu Chấm Phẩy
Loại II (C2) mô tả kênh tủy có hình dạng giống như dấu chấm phẩy (';').9 Hình dạng này là kết quả của việc kênh tủy hình chữ "C" bị gián đoạn và tách ra khỏi một kênh tủy rõ ràng khác bởi một dải ngà (strip of dentin).9 Về mặt giải phẫu, C2 bao gồm một ống tủy riêng biệt và một hệ thống ống tủy thông nối dạng dải, thường được gọi là phần eo (isthmus), đây là khu vực dễ bị sót lại mô và vi khuẩn.6
3. CATEGORY III (C3): Hai hoặc Ba Kênh Riêng biệt
Loại III (C3) được đặc trưng bởi sự hiện diện của hai hoặc ba kênh tủy hoàn toàn riêng biệt (discrete and separate canals) trong mặt cắt ngang.9 Mặc dù được coi là "riêng biệt," các kênh tủy C3 vẫn có thể tồn tại phần eo nối rất hẹp giữa chúng, hoặc chúng có thể thông nối liên tục trở lại thành hình chữ C ở các mức độ khác của chân răng.6
B. Các Loại Mở rộng (C4, C5)
Để mô tả đầy đủ các hình thái có thể xảy ra trong hệ thống ống tủy C-shaped, đặc biệt khi quan sát các mức độ khác nhau của chân răng, hệ thống Melton được mở rộng bao gồm:
1. CATEGORY IV (C4)
Loại IV (C4) mô tả trường hợp chỉ có một kênh tủy tròn hoặc hình bầu dục trong mặt cắt ngang đang xét.9 C4 thường là cấu hình chuyển tiếp, xuất hiện khi cấu hình hình chữ C ở phần thân răng đã phân chia và hợp nhất trở lại thành một kênh đơn ở phần giữa hoặc chóp.
2. CATEGORY V (C5)
Loại V (C5) mô tả mặt cắt ngang nơi lòng kênh tủy không nhìn thấy được và không thể quan sát (thường chỉ xuất hiện gần chóp).9 Cấu hình này cho thấy sự tắc nghẽn hoặc xơ hóa hoàn toàn của kênh tủy ở mức đó. Bảng 1: Phân loại Ống tủy Hình Chữ C theo Melton (1991) Loại (Category) Mã Mô tả Giải phẫu Chính (Mặt cắt ngang) Ý nghĩa Lâm sàng Category I C1 Hình chữ "C" liên tục, không bị gián đoạn (Uninterrupted C-shape). Khó khăn lớn nhất trong việc làm sạch cơ học và hình thành. Category II C2 Hình dấu chấm phẩy (;), kênh C-shape bị tách ra khỏi kênh khác bởi một dải ngà mỏng. Tồn tại eo (isthmus) hẹp nối hai phần tủy. Category III C3 Hai hoặc ba kênh tủy riêng biệt (Discrete and separate canals). Các kênh tủy riêng biệt nhưng cần kiểm tra khả năng nối eo. Category IV C4 Chỉ có một kênh tủy tròn hoặc hình bầu dục. Thường là trạng thái chuyển tiếp hoặc gần chóp. Category V C5 Không quan sát thấy lòng kênh tủy. Cho thấy sự tắc nghẽn hoặc kết thúc kênh gần chóp.
III. Phân Tích Chuyên Sâu: Sự Chuyển đổi từ Melton sang Fan
Phân loại của Melton là bước đột phá đầu tiên, nhưng nó dựa trên mô tả hình thái học tương đối và thiếu các tiêu chí định lượng chính xác.8 Điều này gây ra sự mơ hồ, đặc biệt khi cố gắng phân biệt rõ ràng giữa C2 (dấu chấm phẩy) và C3 (riêng biệt) khi các vách ngà ngăn cách rất mỏng.6 Sự phát triển của Cone-Beam Computed Tomography (CBCT) đã cho phép các nhà nghiên cứu quan sát và đo lường giải phẫu chi tiết hơn, làm nổi bật sự cần thiết của một hệ thống phân loại định lượng.
A. Tiêu chí Góc của Fan (Định lượng hóa giải phẫu)
Để giải quyết tính chủ quan của Melton, Fan và cộng sự (2004) đã đề xuất một hệ thống phân loại sửa đổi và được đánh giá cao, vì nó cung cấp các định nghĩa rõ ràng và đầy đủ hơn, đồng thời tích hợp tiêu chí định lượng.6 Hệ thống Fan vẫn giữ lại các Category I, II, III (và IV, V) nhưng định lượng hóa ranh giới giữa C2 và C3 bằng cách sử dụng các góc $\alpha$ và $\beta$.11 Trong phân loại Fan, sự khác biệt được định lượng hóa như sau:
- Category II (C2): Kênh tủy có hình dạng giống dấu chấm phẩy, tương tự như Melton. Tuy nhiên, để được phân loại là C2, một trong hai góc $\alpha$ hoặc $\beta$ phải không nhỏ hơn 60 độ.11
- Category III (C3): Được phân loại là hai hoặc ba kênh riêng biệt, khi cả hai góc $\alpha$ và $\beta$ đều nhỏ hơn 60 độ.11
Sự bổ sung các tiêu chí góc này là một sự chuyển đổi phương pháp luận quan trọng trong nghiên cứu nội nha. Nó nâng phân loại từ một mô tả hình học tương đối (như dấu chấm phẩy) thành một phép đo chính xác và khách quan. Việc định lượng mức độ gián đoạn của cung chữ C giúp tăng độ tin cậy giữa các nhà nghiên cứu và cải thiện khả năng lặp lại của kết quả nghiên cứu, điều cần thiết để so sánh dữ liệu giữa các quần thể khác nhau.8
IV. Vai trò của Chẩn đoán Hình ảnh 3D (CBCT)
Chẩn đoán ống tủy hình chữ C bằng X-quang quanh chóp truyền thống là một thách thức lớn do hiện tượng chồng lắp hình ảnh, làm mờ ranh giới giữa các loại ống tủy.6 Do đó, hình ảnh CBCT đã trở thành công cụ không thể thiếu để lập kế hoạch điều trị, được khuyến nghị để tránh các biến chứng trong quá trình điều trị nội nha C-shaped.5
A. Xác định Phân loại theo Mặt cắt Ngang
CBCT cho phép lâm sàng viên và nhà nghiên cứu phân tích mặt cắt ngang (axial sections) của chân răng, chính xác nơi các tiêu chí phân loại của Melton và Fan được áp dụng.12 Thông qua CBCT, không chỉ hình dạng mà còn cả sự thay đổi đường đi của ống tủy dọc theo chiều dài chân răng cũng được đánh giá chi tiết.13
B. Sự thay đổi Loại Ống Tủy theo Chiều dài Chân răng
Một phân tích quan trọng được nhấn mạnh trong các nghiên cứu gần đây là cấu hình hình chữ C không phải là tĩnh, mà thay đổi đáng kể dọc theo chiều dài chân răng. Điều này có nghĩa là phân loại Melton (C1-C5) phải được hiểu là phân loại đoạn (segmental classification), chỉ mô tả hình thái tại một mặt cắt ngang cụ thể. Ví dụ, một nghiên cứu chỉ ra rằng Melton loại C1 (hình chữ C liên tục) là cấu hình phổ biến nhất ở vùng thân răng (coronal region).13 Tuy nhiên, khi phân tích ở vùng giữa và chóp, cấu hình này thường phân chia. Ở vùng chóp (apical region), loại C1 và C4 (một kênh tròn/bầu dục) trở nên phổ biến hơn.13 Sự chuyển đổi từ cấu hình C1 ở thân răng sang C4 hoặc C5 (không thấy lòng kênh) ở chóp là một hiện tượng phổ biến. Điều này có nghĩa là C4 và C5 không phải là các biến thể độc lập, mà là các "trạng thái chuyển tiếp" hoặc "trạng thái cuối" của hệ thống ống tủy hình chữ C phức tạp. Sự thay đổi loại ống tủy dọc trục này khẳng định rằng chẩn đoán chỉ dựa trên lỗ ống tủy (orifice) là không đầy đủ. Lâm sàng viên phải sử dụng CBCT để theo dõi sự biến đổi từ thân răng đến chóp, và chiến lược làm sạch/tạo hình phải được điều chỉnh thích ứng với loại ống tủy cụ thể tại mỗi mức độ.13
C. Phân loại Lỗ Ống Tủy và Sàn Buồng Tủy
Ngoài việc phân loại mặt cắt ngang, CBCT còn giúp phân loại hình thái sàn buồng tủy (pulp chamber floor) để hỗ trợ việc mở xoang chính xác.12 Ví dụ, một hệ thống phân loại sàn tủy dựa trên CBCT mô tả:
- Type I: Sàn tủy dạng bán đảo, tạo ra một lỗ tủy hình chữ C liên tục.12
- Type II: Dải ngà mỏng kết nối sàn tủy dạng bán đảo với thành buồng tủy, phân tách rãnh chữ C thành các lỗ tủy gần và xa.12
Việc xác định cấu hình sàn tủy là bước đầu tiên và thiết yếu để đàm phán thành công hệ thống ống tủy hình chữ C, cho phép lâm sàng viên sửa đổi thiết kế xoang mở (access cavity designs) nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho việc định vị toàn bộ hệ thống ống tủy.2
V. Chiến lược Quản lý Nội nha dựa trên Phân loại Melton (C1, C2, C3)
Quản lý thành công hệ thống ống tủy hình chữ C yêu cầu một chiến lược làm sạch hóa học/cơ học tích cực và kỹ thuật trám bít chuyên biệt, vượt xa các quy trình nội nha tiêu chuẩn.2
A. Sửa đổi Xoang Mở và Đàm phán Ống tủy
Thiết kế xoang mở phải được sửa đổi để tiếp cận toàn bộ hệ thống ống tủy. Đối với các cấu hình C1 (liên tục) hoặc các khu vực hình cung, việc đàm phán bắt đầu bằng các cây trâm K loại nhỏ (số 10 hoặc 15).2 Khi trâm đã được đưa vào, nó phải được chuyển động nhẹ nhàng dọc theo rãnh hoặc cung của ống tủy. Cần đặc biệt cẩn thận để tránh tạo hình quá mức (over-instrumentation), điều này có thể dẫn đến thủng (perforation) ở "vùng nguy hiểm" (danger zone), thường nằm ở phía xa/sau (distal) của ống tủy gần/trước (mesial), hoặc thủng sàn buồng tủy.2
B. Làm sạch, Tạo hình và Vô trùng
Các vùng hình nan quạt và đặc biệt là phần eo (isthmus) trong C2 và C3 là nơi chứa đựng mô tủy và vi khuẩn, cần được tập trung làm sạch. 1. Làm sạch cơ học: Các vùng hình nan quạt nên được làm sạch bằng cách sử dụng các cây trâm tay kích thước lớn hơn với chuyển động kéo và giũa (pulling-scraping motion).2 2. Hỗ trợ siêu âm: Dụng cụ siêu âm (ultrasonic instrumentation) là yếu tố không thể thiếu để tiếp cận và làm sạch các vùng lõm sâu (recesses) và isthmus mà dụng cụ xoay hoặc tay truyền thống không thể chạm tới.2 3. Tạo hình: Nên sử dụng các trâm xoay làm bằng hợp kim NiTi (Nickel Titanium) với tính linh hoạt được cải thiện để tạo hình phần chân răng phức tạp, giảm thiểu nguy cơ vận chuyển ống tủy (transportation) trong cấu hình hình chữ C.2 Sự khác biệt trong quản lý giữa các loại Melton C1 và C2/C3 là rất rõ ràng. C1 đặt ra thách thức về hình học (làm sạch toàn bộ cung tủy mỏng), trong khi C2/C3 đặt ra thách thức về kết nối (xử lý phần eo hẹp). Việc nhận diện loại Melton chính xác sẽ hướng dẫn lâm sàng viên lựa chọn dụng cụ: siêu âm cho C1 và tập trung vào các kỹ thuật trám bít áp suất ngược cho vùng isthmus của C2/C3. 4. Thủy lợi hóa (Irrigation): Natri hypochlorite được đề xuất là chất lỏng thủy lợi hóa cơ bản, xen kẽ với dung dịch EDTA 15%.2 Để đảm bảo hiệu quả làm sạch tối đa trong cấu hình phức tạp, ống tủy cần được lấp đầy hoàn toàn bằng chất lỏng thủy lợi hóa và sử dụng kim thủy lợi hóa với chuyển động lên xuống nhẹ nhàng để tối đa hóa sự tiếp xúc và loại bỏ mảnh vụn.2
C. Kỹ thuật Trám bít 3 Chiều
Mục tiêu chính là đạt được sự trám bít 3 chiều, bao gồm cả các vùng isthmus và các vùng lõm sâu. Kỹ thuật cô đặc lạnh (cold condensation) thường không hiệu quả do khó đạt được sự thâm nhập sâu của dụng cụ cô đặc tại nhiều vị trí.1 Các kỹ thuật gutta-percha nhiệt dẻo (thermoplasticized techniques), chẳng hạn như core carrier hoặc continuous wave, được chứng minh là thành công hơn. Những kỹ thuật này cho phép vật liệu trám bít tuân thủ tốt hơn các thành ống tủy và chảy hiệu quả vào các vùng eo hẹp dưới lực thủy lực.1 Kỹ thuật Walid là một phương pháp chuyên biệt nhằm khắc phục vấn đề giảm lực thủy lực trong ống tủy hình chữ C:
- Nó bao gồm việc đặt đồng thời các chóp trám chính (master points) vào các lỗ ống tủy trong cấu hình chữ C.2
- Một cây plugger lớn được đặt lên một chóp trám chính, trong khi chóp trám chính kia được down packed bằng một cây plugger nhỏ hơn. Điều này tạo ra sức cản đối với sự di chuyển của vật liệu trám bít từ kênh này sang kênh khác.2
- Việc duy trì cây plugger nhỏ hơn trong khi down pack chóp trám chính kia sẽ tạo ra áp suất ngược (backpressure) lên vật liệu trám bít bị mắc kẹt, tăng cường sự làm đầy vào vùng isthmus.2
Gần đây, sự xuất hiện của các sealer gốm sinh học (bio-ceramic sealers) có khả năng chảy cao và tương thích sinh học cũng đã bổ sung thêm một giải pháp cho việc trám bít các vùng vi kênh và eo hẹp mà gutta-percha nhiệt dẻo có thể không đạt được hoàn toàn.14
VI. Kết Luận và Triển vọng Nghiên cứu
A. Tóm tắt Vai trò Nền tảng của Melton
Phân loại Melton (1991), mặc dù được phát triển dựa trên các phương pháp nghiên cứu truyền thống, đã đặt nền móng giải phẫu cho sự hiểu biết và quản lý cấu hình ống tủy hình chữ C phức tạp (C1-C5).9 Hệ thống này đã tạo ra ngôn ngữ chung ban đầu để mô tả các hình thái liên tục (C1), bán gián đoạn (C2), và gián đoạn (C3). Tuy nhiên, sự ra đời của CBCT và nhu cầu về độ tin cậy giữa các nghiên cứu đã dẫn đến việc Fan et al. (2004) sửa đổi và định lượng hóa phân loại này bằng cách sử dụng các tiêu chí góc $\alpha$ và $\beta$, biến nó thành hệ thống tiêu chuẩn vàng trong nghiên cứu hiện đại.5 Bảng 2 so sánh rõ ràng sự khác biệt về phương pháp luận giữa hai hệ thống: Table 2: So sánh Phân loại C-shaped: Melton vs. Fan (Nền tảng vs. Định lượng)
Tiêu chí Melton (1991) Fan (2004) – Sửa đổi Ý nghĩa Chuyên môn Cơ sở Mô tả hình thái học (dựa trên mặt cắt ngang).8 Mô tả hình thái học + Tiêu chí Định lượng (Góc $\alpha, \beta$).8 Fan tăng cường độ chính xác và khả năng lặp lại nghiên cứu. C1 (Liên tục) Hình chữ C liên tục, không phân chia.9 Hình chữ C không bị gián đoạn.11 Mô tả cung tủy liên tục. C2 (Dấu chấm phẩy) Hình dấu chấm phẩy (;), C-shape tách khỏi kênh khác.9 Giống dấu chấm phẩy, NHƯNG $\alpha$ hoặc $\beta$ $\ge 60^\circ$.11 Đặt ngưỡng định lượng cho sự gián đoạn. C3 (Riêng biệt) Hai hoặc ba kênh riêng biệt.9 Hai hoặc ba kênh riêng biệt, VÀ cả $\alpha$ và $\beta$ $< 60^\circ$.11 Xác định sự gián đoạn hoàn toàn bằng định lượng. Phạm vi Ban đầu 3 loại (C1-C3).6 5 loại (C1-C5).11 Bao quát các trạng thái chuyển tiếp (C4, C5).
B. Khuyến nghị Thực hành Lâm sàng Nâng cao
Để đạt được tỷ lệ thành công cao trong nội nha đối với các răng C-shaped, lâm sàng viên cần thực hiện các khuyến nghị sau: 1. Ưu tiên CBCT: Luôn sử dụng CBCT để xác định chính xác cấu hình ống tủy, đặc biệt là sự thay đổi loại ống tủy (C1 đến C5) dọc theo chiều dài chân răng, thay vì chỉ dựa vào lỗ tủy.5 2. Sử dụng Siêu âm: Sử dụng dụng cụ siêu âm là bắt buộc để làm sạch triệt để các vùng eo (isthmus) và vùng lõm (recesses) không thể tiếp cận bằng dụng cụ cơ học.2 3. Kỹ thuật Trám bít Nhiệt dẻo: Lựa chọn các kỹ thuật trám bít nhiệt dẻo (như continuous wave) hoặc các kỹ thuật áp suất ngược (Walid’s technique) để đảm bảo trám bít 3 chiều hiệu quả, bao gồm cả các kết nối phụ phức tạp.1
C. Triển vọng Nghiên cứu
Nghiên cứu trong tương lai nên tiếp tục tập trung vào việc làm sâu sắc thêm hiểu biết về ảnh hưởng di truyền và môi trường đối với sự hình thành ống tủy hình chữ C.4 Đồng thời, sự phát triển của các công nghệ tạo hình và vật liệu trám bít mới, như các vật liệu có khả năng chảy cao và tương thích sinh học, sẽ là trọng tâm để cải thiện khả năng làm đầy các khu vực giải phẫu cực kỳ phức tạp này, từ đó nâng cao tỷ lệ thành công lâu dài của điều trị nội nha. Nguồn trích dẫn 1. Classification of C-shaped root canal configuration according to melton – ResearchGate, truy cập vào tháng 11 5, 2025, https://www.researchgate.net/figure/Classification-of-C-shaped-root-canal-configuration-according-to-melton_fig1_265518638 2. C-shaped root canal configuration: A review of literature – PMC, truy cập vào tháng 11 5, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4127687/ 3. Fan et al's anatomic classification of C-shapedcanal configuration – ResearchGate, truy cập vào tháng 11 5, 2025, https://www.researchgate.net/figure/Fan-et-als-anatomic-classification-of-C-shapedcanal-configuration_fig1_344695700 4. Prevalence and Morphology of C-Shaped Canals in Mandibular Second Molars: A Cross-Sectional Cone Beam Computed Tomography Study in an Ecuadorian Population – MDPI, truy cập vào tháng 11 5, 2025, https://www.mdpi.com/2304-6767/13/4/147 5. Incidence rates of C-shaped roots and root canals among different ethnic groups – ResearchGate, truy cập vào tháng 11 5, 2025, https://www.researchgate.net/figure/ncidence-rates-of-C-shaped-roots-and-root-canals-among-different-ethnic-groups_tbl1_260003871 6. Sự hình thành chân răng và ống tủy – Răng hàm mặt, truy cập vào tháng 11 5, 2025, https://ranghammat.com/nha-khoa-co-so/dieu-tri-tuy-rang/su-hinh-thanh-chan-rang-va-ong-tuy/ 7. The C-shaped Root Canal Configuration: A Review – Ocean MicroEndodontics, truy cập vào tháng 11 5, 2025, http://oceanmicroendodontics.com/wp-content/uploads/2016/02/C-shaped-canals.pdf 8. Aetiology, incidence and morphology of the C-shaped root canal system and its impact on clinical endodontics – PMC – PubMed Central, truy cập vào tháng 11 5, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4258081/ 9. Melton's classification: (a) CATEGORY I (C1): continuous “C …, truy cập vào tháng 11 5, 2025, https://www.researchgate.net/figure/Meltons-classification-a-CATEGORY-I-C1-continuous-C-shaped-canal-running-from_fig1_377539655 10. Management of C Shaped Canals in Mandibular Molars: Two Case Reports – IOSR Journal, truy cập vào tháng 11 5, 2025, https://www.iosrjournals.org/iosr-jdms/papers/Vol15-Issue%204/Version-3/K1504035760.pdf 11. Anatomic and Diagnostic Challenges of C-Shaped Root Canal … – NIH, truy cập vào tháng 11 5, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4144060/ 12. Analysis of C-shaped canal systems in mandibular second molars using surgical operating microscope and cone beam computed tomography: A clinical approach – PMC – NIH, truy cập vào tháng 11 5, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4056395/ 13. Biometric Analysis of C-shaped Root Canals in Mandibular Second Molars Using Cone-Beam Computed Tomography – PubMed Central, truy cập vào tháng 11 5, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9985690/ 14. Management of C-shaped canal system – Style Italiano Endodontics, truy cập vào tháng 11 5, 2025, https://endodontics.styleitaliano.org/management-of-c-shaped-canal-system/